संमोहित झालेल्या व्यक्ती संमोहकाचे आदेश ऐकतात, हे कसे घडते?

प्रश्न १५- संमोहित झालेल्या व्यक्ती संमोहकाचे आदेश ऐकतात, हे आम्ही प्रत्यक्ष स्टेजवर पाहिले आहे. हे कसे घडते?

उत्तर- हे कसे घडते ते समजण्यासाठी प्रथम संमोहन म्हणजे काय हे समजावून घ्यायला हवे.
झोप, स्वप्न, तंद्री, बेशुद्धी या विविध मनोवस्थांप्रमाणेच संमोहन ही एक मनोवस्था आहे. आपल्या जागृत जाणिवेचे दोन भाग करता येतील. एक केंद्रित जागृती व दुसरी बाह्य जागृती. (म्हणजेच सभोवतालच्या परिस्थितीची सर्वसाधारण जाणीव.) संमोहन अवस्थेमध्ये बाह्य जागृती ही झोपेच्या पातळीवर असते. परंतु केंद्रित जाणीव (जी झोपेच्या अवस्थेमध्ये शून्यवत असते) ही मात्र संमोहन अवस्थेत वाढलेली असते, ती जास्तीत जास्त तीव्र असते व संमोहकाच्या (संमोहन करणाऱ्या व्यक्तीच्या ) सुचानांशी जोडलेली असते.
स्टेजवर गेलेली प्रत्येक व्यक्ती संमोहित होतेच असे नाही, परंतु संमोहकाच्या (हिप्नॉटिस्ट) सूचना ज्या व्यक्ती पटकन स्वीकारतात त्या व्यक्ती संमोहकांचे आदेश ऐकण्याचे आधी मनोमन कबूल करतात व मगच त्या आदेशाबरहुकुम झालेली कृत्ये आपणास स्टेजवर दिसतात. संमोहित होण्याबद्दलची संमोहकाची सूचनाही ऐकायचीच नाही अशी जी व्यक्ती ठरवेल ती संमोहित होणारच नाही, मग आदेश ऐकण्याचा प्रश्नही उपस्थित होणार नाही. संमोहित झाल्यानंतरही जे आदेश ऐकले जातात, ते निरुपद्रवी वा हास्यास्पद असतात. उदा. ‘डास चावत आहेत ते मारा’ असे म्हटल्यावर संमोहित व्यक्ती अंगावर चापट्या मारून डास मारू लागते. भांगडा नृत्य करा. म्हटल्यावर त्या व्यक्तीने जो भांगडा बघितला असेल, तसा अंगविक्षेप करण्याचा ती प्रयत्न करते. पोहा म्हटल्यावर जमिनीवर पालथे पडून पोहू लागते. जागृत अवस्थेमध्ये व्यक्ती हे करणार नाही कारण त्यातील निरर्थकता (डास नसताना डास मारणे) वा हास्यास्पदता (पाणी म्हणून जमिनीवर पोहणे) तिला माहीत असते. परंतु संमोहित अवस्थेत संमोहकाच्या आदेशानुसार वागण्याची सूचना तिने स्वतःहून स्वीकारलेली असल्याने ती या गोष्टी करते. यातील फोलपणा तिला समजत नाही, याचे कारण संमोहन अवस्थेत आपली चिकीत्सक वृत्ती लोप पावलेली असते.
-डॉ. नरेंद्र दाभोलकर व
प्रा. प. रा. आर्डे
यांनी लिहिलेल्या 'अंधश्रद्धा: प्रश्नचिन्ह आणि पूर्णविराम' या पुस्तकातून साभार...